Klimaatverandering in de Alpen: wat er in 2025 is veranderd en wat dit betekent voor bergsporters

Toen ik vorige zomer bij de Aletschgletsjer stond, viel het me op hoe ver het ijs zich in slechts vijf jaar had teruggetrokken. De morene waarover we destijds nog zonder problemen het ijs bereikten, ligt nu honderden meters van de gletsjerrand.

De Alpen warmen twee keer zo snel op als de rest van de wereld. Terwijl de mondiale gemiddelde temperatuur sinds het pre-industriële tijdperk met ongeveer 1,2 graden is gestegen, is het Alpengebied al met ongeveer 2 graden opgewarmd. Op grotere hoogte is het effect nog sterker, met verstrekkende gevolgen voor gletsjers, permafrost, de waterhuishouding en de volledige alpiene ecologie.

2024 was wereldwijd het warmste jaar sinds het begin van de metingen. De Verenigde Naties hebben 2025 daarom uitgeroepen tot het Internationale Jaar voor het Behoud van Gletsjers, een duidelijk signaal van de urgentie van de situatie.

De cijfers zijn alarmerend: wereldwijd verliezen gletsjers gemiddeld 273 miljard ton ijs per jaar. Dat komt overeen met vijf en een half keer het volume van de Bodensee, jaar na jaar.

De Alpen worden bijzonder hard getroffen: met 39 procent massaverlies tussen 2000 en 2023 kennen ze wereldwijd de snelste smeltsnelheden. De Oostenrijkse Alpenvereniging documenteert voor 2021/22 de grootste afname van gletsjers sinds het begin van de metingen in 1871.

Het verschil is inmiddels met het blote oog zichtbaar: routes die 20 jaar geleden nog over ijs liepen, voeren nu over kale rotsen. Oude berggidsen komen op veel plekken niet meer overeen met de werkelijkheid.

Wetenschappers spreken van ‘Peak Glacier Extinction’: het hoogtepunt van het gletsjersmelten. In de Alpen zou dat al vanaf 2033 bereikt kunnen worden. Dat klinkt paradoxaal, maar het betekent dat er vanaf dat moment simpelweg niet meer genoeg ijs is dat nog kan smelten.

Zelfs bij optimistische klimaatscenario's waarin de opwarming van de aarde tot 1,5 graad wordt beperkt, zullen er aan het einde van deze eeuw nog maar ongeveer 430 gletsjers (12 procent) over zijn. Bij vier graden opwarming zouden dat er slechts 20 zijn: één procent van de huidige gletsjers.

Op 28 mei 2025 vond in het Zwitserse Lötschental een ramp plaats die het verband tussen klimaatverandering en alpiene natuurrampen op tragische wijze duidelijk maakte. Ongeveer negen miljoen kubieke meter ijs, modder en gesteente brak los boven het dorp Blatten.

De lawine van puin raakte de lagergelegen Birchgletsjer, die onder de extra druk bezweek. 90 procent van het dorp werd bedolven. "Het onvoorstelbare is gebeurd. We hebben het dorp verloren", zei gemeentepresident Matthias Bellwald tijdens een persconferentie.

De bergstorting bij Blatten was geen op zichzelf staand incident. In 2017 kwamen op de Piz Cengalo in Zwitserland acht mensen om het leven toen ongeveer drie miljoen kubieke meter gesteente het dal in stortte. Ook de gletsjerinstorting op de Marmolata in de Dolomieten eiste in 2022 levens.

De oorzaak is in alle gevallen dezelfde: ontdooiende permafrost destabiliseert het gesteente, stijgende temperaturen laten gletsjers instorten en zware regenval versterkt de erosie.

Permafrost is minder bekend dan gletsjers, maar minstens zo belangrijk voor de stabiliteit van de Alpen. In de Alpen is er qua oppervlak zelfs meer permafrost dan gletsjer. Deze permanent bevroren laag van sediment, rots en aarde houdt rotsmassa's bijeen als een onzichtbaar bindmiddel. Op zuidhellingen komt hij voor vanaf ongeveer 3000 meter, op noordhellingen vanaf ongeveer 2400 meter.

Wanneer deze bevroren bodem ontdooit, verliezen rotsen hun samenhang.

De ontdooilaag van de permafrost wordt 's zomers op veel plekken dikker. Daardoor dringt water het gesteente binnen en destabiliseert de waterdruk de rotsmassa's. Daarnaast verzamelt water zich in rotsspleten, zet het bij bevriezing uit en splijt het gesteente letterlijk.

Onderzoekers van de Universiteit van Genève onderzochten steenslag sinds 1920 aan de hand van schade aan bomen. Hun conclusie: vanaf het midden van de jaren tachtig bereikte de activiteit een nieuw, tot dan toe ongekend niveau.

Voor bergbeklimmers en wandelaars worden de veranderingen steeds voelbaarder. Klassieke routes voor hoogalpiene tochten worden onbegaanbaar of aanzienlijk gevaarlijker. Berghutten kampen met watertekort, paden worden door modderstromen verwoest en het gevaar van steenslag neemt voortdurend toe.

De route op de Mont Blanc is berucht: in de zomer komt er in het Goûter-Couloir elke 37 minuten steenslag over de stijgroute naar beneden. Ook op de Matterhorn is het gevaar groot geworden: routes die decennia geleden nog als veilig golden, zijn nu ondernemingen met een hoog risico.

Een berggids uit Chamonix vertelde me: "We moeten onze routeadviezen inmiddels bijna wekelijks aanpassen. Wat gisteren nog kon, kan vandaag al te gevaarlijk zijn." Berghutten melden dat slaapplaatsen eerder vol zijn, omdat veilige tijdvensters verschuiven. Oude tochtengidsen uit de jaren negentig weerspiegelen op veel punten niet meer de huidige werkelijkheid.

De gevolgen treffen ook de alpine infrastructuur. Berghutten kampen met waterschaarste in droge zomers, schade door extreme regenval en een steeds instabielere ondergrond. Op sommige plekken verzakken almhutten doordat de permafrostbodem eronder beweegt.

Meer modderstromen door extreme regenval vragen om meer onderhoud aan paden. Door het terugtrekken van gletsjers zijn veel routes niet meer in hun oorspronkelijke vorm begaanbaar. Toegangen zijn veranderd en bruggen over gletsjerspleten zijn verdwenen.

De wintersport wordt bijzonder hard getroffen door klimaatverandering. Een studie van het sneeuw- en lawineonderzoekscentrum SLF in Davos rekent tegen het einde van deze eeuw op 70 procent minder sneeuw in de Alpen. In de afgelopen 15 jaar hebben al ongeveer 60 skigebieden hun activiteiten beëindigd.

De Zentralanstalt für Meteorologie und Geodynamik heeft voor Oostenrijk berekend dat de duur van het sneeuwdek op alle hoogtes sinds 1961 met 40 dagen is afgenomen. In München zijn er tegenwoordig gemiddeld 20 dagen met sneeuwdek minder dan in de jaren 1950.

De prognoses zijn duidelijk: in 2100 zal er op lagere hoogtes nauwelijks nog natuurlijke sneeuw liggen als er geen ingrijpende klimaatmaatregelen worden genomen. Op 1000 meter hoogte zou de duur van het sneeuwdek met 70 procent afnemen.

Veel skigebieden kiezen kunstsneeuw als oplossing, maar dat kost veel energie en water en verschuift het probleem alleen maar naar boven. De sector staat voor de uitdaging om het aanbod te diversifiëren en niet alleen op skisport te leunen.

De Alpen zijn niet alleen een recreatiegebied, maar ook de grootste zoetwatervoorraad van Europa. Ze leveren ongeveer 40 procent van het zoete water op het continent en voorzien via grote riviersystemen zoals de Rijn, Donau, Po en Rhône miljoenen mensen van water.

Met een jaarlijks gemiddelde van ongeveer 1450 mm neerslag voert het Alpengebied 216 miljard kubieke meter water per jaar af naar de omliggende gebieden: via de Rijn naar de Noordzee, via Inn-Isar en Donau naar de Zwarte Zee en via Po en Rhône naar de Middellandse Zee.

Momenteel is in de zomermaanden 60 tot 70 procent van het water in hooggebergtebeken afkomstig van smeltende gletsjers. Tegen het midden van deze eeuw zal de afvoer in zulke beken nog maar 25 procent van de huidige hoeveelheid water bedragen, met verstrekkende gevolgen voor de watervoorziening stroomafwaarts.

De Rhône laat sinds 1990 al een duidelijke afname van de afvoer zien. De vier grote rivieren die in de Alpen ontspringen, krijgen ongeveer 50 procent van hun water uit de Alpenboog. Als deze voorraad slinkt, heeft dat gevolgen tot ver buiten de berggebieden.

Klimaatverandering verandert niet alleen de levenloze natuur in de Alpen. Ook de volledige dieren- en plantenwereld wordt geraakt en het uitsterven van soorten wordt steeds waarschijnlijker, waarschuwt biodiversiteitsonderzoeker Stefan Dullinger van de Universiteit van Wenen.

Het probleem: door de stijgende temperaturen wijkt de bergflora steeds verder uit richting de toppen. Warmteminnende soorten breiden zich hogerop uit en verdringen de soorten die daar thuishoren. Maar op de top houdt het op: hoger kunnen deze soorten niet uitwijken.

Door klimaatverandering dreigen edelweiss en veel soorten gentiaan op veel bergen uit te sterven. Volgens studies kan in sommige bergregio's zelfs meer dan 80 procent van de gespecialiseerde plantensoorten verloren gaan.

Bij dieren ziet het er vergelijkbaar uit: in de Italiaanse Alpen zal de boomgrens tegen het einde van deze eeuw ongeveer 350 meter omhoog schuiven. Dat betekent een afname van leefgebieden voor sneeuwhoenders met tot 50 procent, zonder dat ze kunnen uitwijken naar nog grotere hoogte.

Klimaatverandering in de Alpen is een uitdaging voor de hele samenleving, maar als bergsporter kun je wel degelijk actie ondernemen. Zowel voor je eigen veiligheid als voor de bescherming van de bergen.

Ook op politiek niveau kun je invloed uitoefenen. Organisaties zoals de Deutscher Alpenverein zetten zich in voor klimaatbescherming en duurzame bergontwikkeling. Met een lidmaatschap en betrokkenheid versterk je die stem.

De realiteit is dat de veranderingen van de komende decennia al onvermijdelijk zijn. Maar de omvang van wat er na 2050 gebeurt, hangt af van de vraag of we onze klimaatdoelen halen. Elke ton CO2 die we besparen, maakt verschil.